De coronacrisis legt waanzinnige beperkingen op aan onze individuele vrijheden. Deze maatregelen zijn volledig gerechtvaardigd, maar ze zouden een dictator jaloers maken: verplicht thuisblijven, verbod om te gaan en staan waar je wil, verbod op bijeenkomsten met vrienden, verbod om in een park te wandelen, verplicht je handen wassen en tijd doorbrengen met je kinderen (lol).

En toch accepteren alle Fransen (en de rest van de wereld) deze situatie bijna zonder morren.

Tegenover de dreigende milieucrisis zijn de aanbevelingen van wetenschappers ook duidelijk en eensluidend : we moeten _{onze levensstijl veranderen} , en dat dringend. Toch zijn we niet bereid om die inspanningen te leveren.

Laten we duidelijk zijn: de coronacrisis is van een buitengewone ernst: wereldwijd lijden en sterven tienduizenden mensen, werken miljoenen zorgverleners onder zeer moeilijke omstandigheden, dreigen tientallen miljoenen werknemers hun baan te verliezen. Maar de schaal blijft ruim onder die van de volgende crises die door de klimaatverandering dreigen te ontstaan. Ons landbouwsysteem blijft bijna normaal functioneren, geen enkele stad is overspoeld door water, er is geen grote migratie of oorlog ontketend, en dit virus zal nooit zoveel doden veroorzaken als de ecologische crisis: alleen al luchtvervuiling zorgt voor bijna 10 miljoen doden per jaar wereldwijd. Bovenal is de epidemie tijdelijk, terwijl klimaatverstoringen bijna eeuwig zijn. Zoals Juliette Nouel het zegt : “Klimaatontwrichting en het verlies van biodiversiteit, die nu al aan de gang zijn, zullen eeuwenlang duren en leiden tot een onafgebroken opeenvolging van crises zoals die we vandaag beleven.”

Zijn er dan lessen te trekken uit de manier waarop we het coronavirus aanpakken, om de dreigende ecologische crisis het hoofd te bieden?

Ja. Want vandaag beseffen we dat we, geconfronteerd met gevaar, individueel en collectief in staat zijn om onze levensstijl te veranderen. En in het bijzonder dat we in staat zijn om uit ons consumptiemodel te stappen.

Het probleem van ons consumptiemodel: marginaal comfort

We hebben allemaal fundamentele behoeften: drinken, eten, een dak boven ons hoofd, gezondheidszorg, verwarming, kleding... En voor de meeste mensen in zogenaamd ontwikkelde landen zijn deze behoeften ruimschoots vervuld. Dus kunnen we ook wat meer “kunstmatige” behoeften invullen: sneakers kopen, op vakantie gaan, een telefoon bestellen, enzovoort. Deze behoeften zijn volkomen legitiem en we hebben allemaal het recht om ze af en toe te bevredigen.

Maar het probleem is dat onze consumptie zich de laatste jaren richt op nog kunstmatigere, zelfs overbodige behoeften, gecreëerd door technologie, reclame en marketing: behoeften aan “marginaal comfort”. Denk bijvoorbeeld aan het kopen van stijlvolle sneakers naast de sneakers die je al hebt, de nieuwste iPhone kopen terwijl je eigen toestel nog prima werkt, een “slimme speaker” aanschaffen om je boodschappenlijstje te dicteren, draadloze oordopjes hebben, enzovoort. Dit verschijnsel is nog versterkt sinds een deel van de economie zich er uitsluitend op toelegt om ons te laten toegeven aan onze grootste zwakte: luiheid. Met slechts één klik kun je een chauffeur laten komen, een maaltijd bestellen, een stomerijservice aanvragen, je laten masseren, iemand vragen je huis schoon te maken, een fles whisky laten bezorgen…

Waarom is dit marginaal comfort een probleem?

Ten eerste, omdat het ons persoonlijk niet veel oplevert. Zoals bij elke vorm van consumptie neemt het plezier dat we eraan beleven af naarmate we meer kopen. Een beetje zoals bij een lekker koud biertje of frisdrankje: de eerste slok doet enorm veel goed, maar hoe meer je drinkt, hoe minder je ervan geniet.

Maar het grootste probleem is dat de sociale en ecologische impact wél ongeveer evenredig is met onze consumptie:

Voorbeelden van de problemen die dat oplevert:

• Als we een té stijlvol paar sneakers kopen dat we eigenlijk niet nodig hebben, verandert dat weinig aan ons leven, maar het heeft gemiddeld 15 kg CO2 veroorzaakt, evenveel als elk paar dat we al in onze kast hebben
• Als we een paar AirPods kopen terwijl we al oordopjes hadden, voorkomt dat weliswaar dat de snoertjes in de war raken, maar er worden zeldzame metalen zoals wolfraam, lithium of kobalt voor gebruikt, waarvan we nog maar enkele decennia tot eeuwen aan reserves hebben
• Als we een maaltijd laten bezorgen met één klik in een app, bespaart ons dat de minieme moeite van koken of zelf ons eten ophalen, maar dat gaat ten koste van de soms rampzalige arbeidsomstandigheden van de bezorgers

En eerlijk gezegd is het normaal dat we in de verleiding komen om van al dat marginale comfort te profiteren: bedrijven laten ons alleen de voordelen zien en verbergen de negatieve gevolgen. Ze bieden ons aan onze pakketjes binnen 24 uur te ontvangen, zonder te vermelden dat dit _{type levering meer vervuilt} dan een normale levering, of dat het extra druk legt op de bezorgers. Wanneer ze de stijl van hun collecties aanprijzen, hebben modemerken het nooit over de arbeidsomstandigheden verschrikkelijke omstandigheden van de mensen die hun kleding hebben gemaakt. Techbedrijven laten ons geloven dat het robots zijn die het vuile werk doen terwijl ze ook draaien dankzij miljoenen werknemers in precaire omstandigheden die onzichtbaar blijven.

Gelukkig (sic) laat de coronacrisis ons zien dat het opgeven van dit marginaal comfort volledig binnen ons bereik ligt.

De individuele inspanning

Wat de lockdown ons doet beseffen, is dat al die aankopen die ons een paar weken geleden nog absoluut “noodzakelijk” leken, eigenlijk niet zo onmisbaar zijn. We beseffen dat we het wel overleven zonder de nieuwe iPhone en dat een extra paar sneakers weinig verandert aan ons leven. En die merken die ons met kortingen, gratis verzending en “x% van de omzet gaat naar deze of gene vereniging” maar blijven overtuigen om spullen te kopen, lijken ons bijna onfatsoenlijk, wanneer we beseffen dat mensen hun gezondheid op het spel zetten zodat wij van die “koopjes” kunnen profiteren.

En als we al deze beperkingen accepteren, komt dat omdat alle media uitleg geven over de risico's van de epidemie, en we begrijpen waarom dat belangrijk is. Op dezelfde manier moeten we onszelf zo goed mogelijk informeren over de sociale en ecologische impact van elke aankoop, ons niet laten verblinden door de boodschappen van merken en ons kritisch denkvermogen bewaren. Het is psychologisch veel makkelijker om te stoppen met maaltijden laten bezorgen als je de keerzijde hebt gezien.

Eigenlijk moet je onthouden dat elke aankoop noodzakelijkerwijs een compromis is tussen drie dimensies: ons persoonlijk comfort, de impact op anderen en de impact op de planeet.

Natuurlijk zouden we vandaag geen nee zeggen tegen een goed restaurant, of zelfs een matig concert. Maar tijdens de lockdown merken we wat we echt missen: onze dierbaren zien, wandelen of in de natuur zijn. Als we in het verleden financieel bevoorrecht genoeg waren om ons dit marginaal comfort te veroorloven (wat verre van voor iedereen geldt), dan toont deze quarantaine ons dat we ervan kunnen afzien. We kunnen streven naar een soberder dagelijks leven dat ons niet minder gelukkig zal maken:

• Minder tijd besteden aan spullen kopen betekent meer tijd kunnen besteden aan je dierbaren zien, leren, sporten…
• Minder vliegen betekent (opnieuw) ontdekken hoe mooi en gevarieerd de Franse landschappen zijn
• Alleen seizoensgroenten en -fruit kopen betekent leren nieuwe dingen te koken
• Je uitgaven beperken betekent een beroep kunnen kiezen dat misschien minder oplevert, maar beter bij je past
• Enzovoort.

Maar laten we eerlijk zijn: op de lange termijn is het moeilijk om als enige je levensstijl te veranderen als alle anderen gewoon doorgaan alsof er niets aan de hand is. Waarom zou ik met de fiets naar mijn werk gaan als ik toch moet stikken in de uitlaatgassen van de auto's om me heen? Waarom zou ik minder vliegen als ik mensen bruinverbrand zie terugkomen van een weekje Thailand? Eigenlijk, als je de enige bent die het goed doet, heb je een beetje het gevoel dubbel te verliezen: niet alleen is het frustrerend om jezelf dingen te ontzeggen waar anderen wél van blijven genieten, maar BOVENDIEN, als de anderen hun gedrag niet veranderen, dienen onze opofferingen nergens toe.

Is dat niet onrechtvaardig? Het goede voorbeeld geven is op de lange termijn onvermijdelijk uitputtend.

De collectieve inspanning

Als de lockdown over het algemeen goed wordt geaccepteerd, komt dat omdat hij aan de meesten van ons wordt opgelegd. Sommigen leven natuurlijk in veel comfortabelere omstandigheden dan anderen: het is makkelijker om in lockdown te zitten in een woning van 200 m² of in je tweede huis, dan als je in een overbevolkte woning of onbewoonbare woning woont. En natuurlijk zijn veel mensen nog steeds verplicht om te gaan werken (zorgpersoneel, maar ook de mensen achter de kassa's van supermarkten, die ons afval ophalen, onze pakketjes bezorgen, enzovoort). Maar niemand heeft het recht om zijn vrienden te zien, niemand kan buitenshuis een kopje koffie gaan drinken, niemand heeft het recht om kleren te gaan kopen of naar de kapper te gaan.

Zou je ermee akkoord gaan om net zo lang in lockdown te blijven als je buren elke avond naar buiten konden om drankjes te drinken met hun vrienden?

In 2018 probeerde de Franse regering het autogebruik te verminderen door de koolstoftaks op benzine te verhogen. Vanzelfsprekend woog die maatregel niet voor iedereen even zwaar: voor de rijkeren was die taks een schijntje op hun budget, maar voor veel anderen was hij zeer belastend (nog los van het feit dat hij niet gold voor kerosine voor vliegtuigen). Dat was onrechtvaardig, en het leidde tot de gele hesjes.

Er is geen schijn van kans dat maatregelen tegen de ecologische crisis geaccepteerd worden als ze de sociale ongelijkheid vergroten.

Er kan geen ecologische transitie zijn zonder sociale rechtvaardigheid.

We hebben dus bindende wetgeving nodig, die voor iedereen op dezelfde manier geldt, om ons uit het huidige consumptiemodel te halen. Als de overheid in staat is om van de bevolking een collectieve “oorlogsinspanning” te vragen om het coronavirus te bestrijden, dan moet ze ook in staat zijn om meer soberheid op te leggen aan alle burgers, om de klimaatcrisis te bestrijden. Bijvoorbeeld:

• Bepaalde vormen van reclame verbieden (bijv.: in de openbare ruimte, met videoschermen, gericht op kinderen…)
• Een progressieve energieprijsstelling invoeren¹ om verspilling te voorkomen
• Geplande veroudering bestraffen en fabrikanten verplichten producten voor een lange periode te garanderen
• Merken verplichten een milieuscore op hun producten te zetten die rekening houdt met duurzaamheid (ook voor prêt-à-porter-merken)
• De import van bepaalde overbodige producten verbieden (eerlijk gezegd, hebben we sperziebonen uit Kenia of rozen uit Ecuador echt nodig?)
• De invoering overwegen van CO2-quota per persoon (om mensen bijvoorbeeld aan te moedigen minder te vliegen)
• Bepaalde te vervuilende industrieën beperken (bijv.: de uitrol van 5G) of te vervuilende voertuigen (bijv.: hun gewicht beperken om te stoppen met het bouwen van steeds zwaardere SUV's)

Lijken deze inspanningen je vrijheidsbeperkend? Heb je het gevoel dat we je een “groene dictatuur” beschrijven? Een “bestraffende ecologie”?

Laten we niet vergeten dat veel beperkingen die ooit als vrijheidsbeperkend werden beschouwd, ons vandaag vanzelfsprekend lijken en heel wat levens hebben gered: het rookverbod in openbare ruimtes, de verplichte veiligheidsgordel... En deze keer gaat het niet alleen om persoonlijke veiligheid, maar om ons aller voortbestaan. Houdt onze vrijheid niet juist op waar de vernietiging van het milieu begint?

Goed, maar wat kunnen we individueel doen zodat dit soort maatregelen worden genomen? We vertellen je niets nieuws: je kunt om te beginnen stemmen. Maar als dat niet volstaat (en we kunnen alleen maar vaststellen dat dit het geval is), zijn er andere manieren om druk uit te oefenen op regeringen: gaan betogen, je inzetten in burgerlobby's, je aansluiten bij lokale verenigingen die strijden voor het behoud van biodiversiteit of voor solidariteit met de meest kwetsbaren. Eigenlijk moeten we, telkens als we toegang hebben tot een klein stukje macht, dat gebruiken om te proberen de balans naar de ecologie te doen doorslaan.

Maar goed, we weten wel dat burgermobilisatie alleen niet genoeg is om echt iets te veranderen: ook bedrijven moeten in beweging komen.

De inspanning van bedrijven

In juni 2019 deed het merk Tropicana onderzoek naar de verwachtingen van consumenten, en blijkbaar wil de gemiddelde klant doorzichtige flessen. En omdat “de klant is koning”, stapten ze zonder nadenken over van kartonnen pakken naar plastic flessen. Zoals het bedrijf zelf bevestigt in een Medium-post, ook al koos het bedrijf voor gedeeltelijk gerecycled plastic, hun enige doel was de consument tevreden te stellen. Wat betekent dat de CO2-balans geen rol speelde in de beslissingscriteria.

Dit dogma van de “klant is koning”, van “customer first”, kan niet langer standhouden. Er kunnen geen 7 miljard koningen op onze planeet zijn.

Als een bedrijf echt tegen de ecologische crisis wil strijden, moet het bij elke beslissing rekening houden met sociale en ecologische dimensies, ook al vraagt de klant daar niet om en ook al levert het geen economisch voordeel op (we hebben het hier al uitgebreid over gehad als dit onderwerp je interesseert).

En trouwens, eerlijk gezegd, iemand als een koning behandelen, daar wordt zelden iemand beter van. De mensen “op de frontlinie”² (verkopers en verkoopsters, kassamedewerkers, medewerkers van de klantenservice, callcenters, loketten, enzovoort) zijn vaak de klos van die “koninklijke” klanten die denken dat alles hun toekomt. En zelfs voor merken is het niet echt strategisch om hun klanten “als koningen” te behandelen: onderdanig, ondoorzichtig, doodsbang voor hun oordeel, terwijl ze proberen hen spullen te verkopen die ze niet nodig hebben. Uiteindelijk geven we altijd de voorkeur aan wie ons met eerlijkheid en welwillendheid behandelt.

Goed nieuws: wat de huidige crisis ons laat zien, is dat ook bedrijven in staat zijn zich te mobiliseren, verder te kijken dan hun louter financiële doelen en niet alleen meer aan hun “klantervaring” te denken. We zien solidariteitsgolven die we nooit eerder hebben gezien, zoals een deel van de textielsector dat zijn productie heeft omgebogen naar de productie van mondmaskers.

Laten we deze crisis gebruiken om de wereld te veranderen

Deze coronacrisis is een menselijke catastrofe, maar ze heeft wel het voordeel dat ze disfuncties van onze samenleving blootlegt die we niet langer kunnen negeren.

We beseffen collectief (in willekeurige volgorde) hoe belangrijk het is om ons gezondheidssysteem voldoende middelen te geven, dat het essentieel is om bepaalde beroepen meer waardering te geven (en, wat onszelf betreft, hoe overbodig de onze soms kunnen zijn) of dat bepaalde sociale ongelijkheden onhoudbaar zijn.

Maar we beseffen ook dat we, voor het algemeen belang, in staat zijn tot dingen die we amper 10 dagen geleden onmogelijk achtten, op individueel, collectief en zelfs bedrijfsniveau. Door ons te laten zien dat we uit ons huidige consumptiemodel kunnen stappen, is dit coronavirus een kans (en misschien wel de laatste die we hebben) om dingen te veranderen.

Ons marginaal comfort opgeven zal niet volstaan om de ecologische crisis op te lossen: er moeten systemische veranderingen komen die alleen op het niveau van de staat kunnen plaatsvinden: het landbouwsysteem, de elektriciteitsproductie, de bouw van gebouwen decarboniseren, enzovoort. Maar wat wel zeker is, is dat we deze ecologische crisis niet het hoofd kunnen bieden zonder ons marginaal comfort op te geven. Het goede nieuws: dat is veel makkelijker dan onze fundamentele vrijheden opgeven.

‍Enkele boeken die ons hebben geïnspireerd bij het schrijven van dit artikel, te lezen als je verder wil gaan:

• Les Besoins Artificiels, van Razmig Keucheyan
• Les Possédés, van Lauren Boudard & Dan Geiselhart
• Vers la Sobriété Heureuse, van Pierre Rabhi
• Essentialisme: de gedisciplineerde zoektocht naar minder van Greg McKeown

En hoe zorgen wij er bij Loom voor dat jij je marginaal comfort opgeeft? We beschouwen de klant natuurlijk als heel belangrijk, maar niet als een koning. Bijvoorbeeld:

• we bieden geen expreslevering aan, maar een Colissimo-levering binnen twee tot drie dagen. Dat is misschien wat minder “handig”, maar het voorkomt 1- vrachtwagens die minder vol zijn en dus vervuilen, en 2- onnodige druk op de bezorgers
• onze verpakkingen zijn van kraftpapier en niet van plastic. Ze komen soms een beetje gescheurd aan bij de klant, maar hun CO2-balans is beter
• we bieden geen “easy-care” kleding meer aan, zoals overhemden die niet gestreken hoeven te worden. Dat is minder praktisch voor onze klanten maar het is beter, voor hun gezondheid en voor het milieu.

Noten

¹ Het Californische voorbeeld laat zien dat het mogelijk is en dat het een enorme impact kan hebben op het elektriciteitsverbruik, terwijl de minstbedeelden beschermd blijven.

² En deze periode laat vooral zien waarom het net deze mensen zijn die met het meeste respect behandeld zouden moeten worden.

Wie zijn wij om dat te zeggen? 
‍
Je bent op La Mode à l’Envers, een blog van het kledingmerk Loom. Het gaat niet best met de textielindustrie, en de planeet betaalt het gelag. Dus alles wat we over de branche te weten komen, proberen we je hier uit te leggen. Want duurzame kleding maken is goed, maar dingen blootleggen, delen en anderen inspireren heeft nog veel meer impact.
‍
Vind je wat we schrijven leuk en wil je meer? Klik dan hier om je in te schrijven voor onze nieuwsbrief. Beloofd: we schrijven weinig en we spammen nooit.